'Extremistisch geweld door complotdenkers serieuze dreiging'

Dat beweert Jan-Willem van Prooijen, bijzonder hoogleraar radicalisering, extremisme & complottheorieën aan de Universiteit Maastricht, in zijn pas verschenen boek Hoax. Van Prooijen doet al vijftien jaar onderzoek naar de vraag waarom mensen in complottheorieën geloven. De wetenschapper was zondag te gast in het L1- radioprogramma De Stemming.

Volgens Van Prooijen is de stap van extremistisch denken naar het gebruik van geweld, klein. Hij wijst naar de bestorming van het Amerikaanse Capitool, waarbij vijf doden vielen, en op de voorbereiding van een staatsgreep in Duitsland. In een recent rapport van de AIVD wordt melding gemaakt van toegenomen bedreigingen, intimidatie en online-haat aan het adres van de 'elite'. Hoe extremer het geloof in een kwaadaardige overheid wordt, hoe meer geweld de enige optie lijkt, aldus de hoogleraar.

"Er zijn veel complottheorieën in omloop, ontelbaar veel. Over de meest uiteenlopende gebeurtenissen in de wereld verzinnen mensen wel een complottheorie. Sommige zijn heel populair worden." Enkele voorbeelden: vaccins met verborgen microchips waardoor iedere gevaccineerde op afstand bestuurd kan worden, de maanlandingen die nooit plaats zouden hebben vonden, de aarde die plat zou zijn, of het idee dat corona is ontstaan door 5G-zendmasten en de wereld wordt geregeerd door kwaadaardige reptielen vermomd als mensen.

Soms lijken de theorieën zo ridicuul dat je geneigd bent om te denken dat er een steekje los zit bij complotdenkers. Van Prooijen: "Dat is niet iets dat blijkt uit ons onderzoek. Er zijn veel prima functionerende mensen die dit geloven en ook in nog verdergaande complottheorieën. Die zijn echt niet geestesziek. Er zijn zelfs Nobelprijswinnaars die bizarre verhalen verkondigen."

Zijn interesse voor het onderwerp werd gewekt toen in 2008 de eerste complottheorieën de ronde deden over de aanslagen van 11 september 2001. "Ik zag dat rationele, intelligente personen die prima functioneerden, daar overtuigd in geloofden. Dat trok mijn aandacht. Gaandeweg kwam ik erachter dat het geen randfenomeen is, maar dat het leeft in de samenleving."

Van Prooijen wijst erop dat complotdenken eigenlijk van alle tijden is. Zelfs in de oudheid, de Romeinse tijd en de Middeleeuwen was het schering en inslag. Hij denkt dan ook niet dat het anno 2024 erger is dan ooit tevoren. "Het is nu wel nadrukkelijk aanwezig op sociale media en op internet en heeft dus meer impact. En je ziet een toenemende polarisatie in de samenleving, ook door de opmars van populistische bewegingen. Komt bij: complotdenken floreert in tijden van crisis en aan crises hebben we geen gebrek: oorlog, pandemie, klimaat. Laat ik zeggen dat dit een heropleving is."

Volgens Van Prooijen trekken veel mensen die meegaan in een complot te snel een conclusie, omdat ze bijvoorbeeld op hun gevoel afgaan. Vervolgens worden argumenten gezocht om hun eigen idee kracht bij te zetten; er wordt dan selectief naar bewijs gezocht. Informatie die het eigen gelijk niet bevestigt, wordt als onbetrouwbaar gezien. Dat leidt tot tunnelvisie.

"Als je met aanhangers van de platte-aardetheorie in discussie gaat, moet je van goede huize komen. Ze hebben goed nagedacht over hun theorie en hebben op alles een antwoord. Dat is een discussie die je niet zomaar wint."

Het is dan ook niet makkelijk om dit probleem op te lossen. "Mensen veranderen hun overtuigingen niet zomaar. Er zijn wel veel dingen die de overheid, techbedrijven en wij allemaal in ons dagelijks leven kunnen doen. De belangrijkste technieken zijn debunken en prebunken." Debunken is met rationele argumenten complottheorieën ontkrachten om zo mensen aan het twijfelen te brengen. Prebunken is mensen weerbaar maken voordat ze met misinformatie in aanraking komen; ze als het ware te leren hoe ze een complottheorie kunnen herkennen.

"Want", zegt hoogleraar en gedragswetenschapper Van Prooijen, "complotdenken is niet onschuldig. Het heeft invloed op de vaccinatiegraad, ons stemgedrag, vertrouwen in de wetenschap en de overheid, de democratie, op relaties, eigenlijk op de hele samenleving."